انجمن علمی دانشکده ی علوم کشاورزی

مقدمه

هايدروپونيك (آبكشت) علم و فن كاشت گياهان بدون خاك است. ريشه ها در هوا كه بايد بسيار مرطوب نگه داشته شوند يا در آب كه بايد خوب تهويه شود يا در برخي مواد جامد غير از خاك كه رطوبت را در خود نگه مي دارد رشد مي كند. آب موجود در اطراف ريشه ها كه غذا و اكسيژن مورد نياز گياه را تامين مي كند حاوي تركيبات متعادلي از مواد غذايي است.

سه روش اصلي و مناسب براي كشت هايدروپونيك عبارتند از:

الف ـ كشت در مواد دانه بندي شده: مواد دانه بندي شده شامل ذراتي كوچك با خاصيت شيميايي خنثي است.

ب ـ كشت در پشم شيشه: پشم شيشه الياف اسفنج مانندي است كه منشاء مواد آن سنگهاي آتشفشاني است.

ج ـ كشت در آب: در اين روش ريشه ها در تركيب آب با هوا و در داخل آب رشد مي كنند.

:: مزايای کشت هايدروپونيك
1- امكان پرورش گياهان به روش هيدروپونيك، درتمام نقاط وجود دارد. محصولات هايدروپونيك را مي توان در مناطقي كه داراي خاك هاي نامناسب و يا خاك هاي آلوده به بيماري هستند، نيز مي توان پرورش داد. 2- تراكم در واحد سطح كشت هايدروپونيك بالا است. در كشت هايدروپونيك ميتوان برخي ازمحصولات را درمكاني كوچك درمدت كوتاهي، پرورش داد. همچنين دركشت هايدروپونيك اين امكان وجود دارد كه بتوان محصولات را در چند سطح يا طبقه بر روي يكديگر، كشت كرد. با توجه به اين كه هزينه هاي حمل محصولات به بازار هزينه بالايي را شامل مي شود، مي توان با احداث گلخانه در مركز شهر، مقدار بعد مسافت و هزينه حمل را كاهش داد. مزارع هايدروپونيك خود صرف نظر از ارزشمندي زمين، داراي ارزش افزوده است. 3- كاهش ميزان كار سنگين كارها و تلاش هايي مانند شخم زدن خاك، انجام كشت، ضدعفوني كردن بذر و آبياري و ديگر فعاليتهاي مرسوم و رايج، در كشت هيدروپونيك بعضاً وجود ندارد. 4- حفظ و نگهداري آب در يك طرح مناسب هايدروپونيك، آب مورد استفاده در مقايسه با كشت محصولات باغي در خاك به مراتب كاهش مي يابد. 5- كاهش مشكلات ناشي از وجود آفات و بيماري ها در كشت هيدروپونيك، نياز به ضد عفوني كاهش مي يابد. در سيستم هاي كشت در محلول غذايي مي توان بيماري هاي خاكزي گياه را به آساني ريشه كن كرد. همچنين در سيستم هاي كشت هايدروپونيك احتمال مبارزه با بيماريهاي خاكزي انساني، كاهش مي يابد. اين امكان وجود دارد كه بيماري ها از فضولات حيوانات يا ميكروارگانيسم هاي خاك به گياهان سرايت كرده و منجر به بيمار شدن آنها شود كه البته وقوع اين مسئله در كشورهاي توسعه يافته نادر است. 6- ريشه كن شدن مشكل علف های هرز به علت خالص بودن بستر هاي كشت و امكان ضدعفونی كردن آسان آن، بذر علف های هرز در آن وجود ندارند. 7- افزايش توليد محصول توليد در كشت هايدروپونيك بالا بوده و اين مسئله از نظر اقتصادي حتي استفاده از زمين هاي گران قيمت را توجيه پذير مي سازد. 8- حفظ و نگهداري مواد غذايی با ايجاد سيستم هاي بازيافتي يا چرخشي همواره مي توان محلول هاي غذايي هايدروپونيك مورد استفاده مجدد قرار گيرد و امكان آلودگي زمين و آب رودخانه ها را به حداقل رساند. 9- كنترل  شرايط محيطی چون در گلخانه هايدروپونيك عواملي چون نور، حرارت، رطوبت و تركيب گازهاي جو گلخانه وحتي محلول دهي طي يك برنامه زمانبندي شده است سريعاً مي توان شرايط محيطی را كنترل كرد. 10- كنترل شيميايي منطقه رشد ريشه آسان است. مسموميت هاي ناشي از وجود نمك هاي معدني محلول غذايي را مي توان با شستشو از محيط ريشه، خارج كرد. همچنين مقادير pH و EC (قابليت هدايت الكتريكي) راميتوان، تنظيم نمود. علاوه بر اين در سيستم هايدروپونيك، ميتوان از بروز مشكلات ناشي از تجمع نمك هاي معدني در منطقه رشد ريشه كه در كشت هاي خاكي اتفاق مي افتد جلوگيري نمود، به خصوص اگر از محلول غذايي با كيفيت خوب استفاده شود. 11- استقرار گياهان جديد آسان تر است. لطمات ناشي از جابجايي گياهان در سيستم هيدروپونيك، كاهش مي يابد. 12- آيش در برنامه تناوب كشت محصولات، وجود ندارد. از تمامي سطح كشت موجود در همه زمان ها مي توان استفاده كرد. باغبانان و پرورش دهندگان مبتدي كه مي خواهند فعاليت در زمينه هيدروپونيك را شروع كنند، مي توانند اين كار را در منزل خود آغازكرده و هر زمان كه امكاناتي براي ساخت و راه اندازي سيستم كشت در محلول غذايي برايشان فراهم شد، آنگاه فعاليت خود را در مقياس كوچك و ساده فنی، شروع كنند.

نيازهاي شيميايي ريشه يا كل گياه را مي توان با محاسبه دقيق مقدار عناصر محلول غذايي در منطقه ريشه برآورد كرد و تعادل شيميايي محلول را نيز حفظ نمود.

هايدروپونيك همچنين كشت بدون خاك، كشت در محلول غذايي يا كشت در محلول شيميايي نيز ناميده مي شود .

نگرشی بر صنعت هيدروپونيك
پرورش گياهان به روش هايدروپونيك از نيم قرن گذشته در عرصه جهاني افزايش يافته است و حتي برخي از كشورها به آن توجه بيشتري نموده اند.به عنوان مثال ايالات متحده با 150 ميليون نفر جمعيت در سال 1950،به ميزان 5/1 ميليون هكتار از اراضي آن زير كشت محصولات زراعي و باغي بود عليرغم روند افزايش جمعيت به 204ميليون نفر در سال 1970بدليل گسترش كشت هايدروپونيك سطح زير كشت اراضي را به 3/1 ميليون هكتار تقليل داد. بطوريكه سطح زير كشت در سال 1990با بيش 280 ميليون نفر به حدود يك ميليون هكتار رسيد. اين امر بيانگراهميت و ضرورت استفاده از كشت هايدروپونيك را آشكار مي سازد. طبق بررسيهاي به عمل آمده در كشور هلند بيش از 50 درصد توليد به روش كشت هايدروپونيك است و در زمينه كشت هايدروپونيك پيشرو مي باشد. مساحت گلخانه هاي هايدروپونيك از 3500هكتار در سال 1987ميلادي به 10000هكتار در سال 2001 رسيده  و 40000نفر در 10000هكتار مساحت زير پوشش گلخانه هايدروپونيك مشغول به كار مي باشند. در حال حاضر تقريبا تمامي گلخانه هاي هلند از نوع هايدروپونيك مي باشد و پشم شيشه مهمترين بستر كشت مي باشد. دراسپانيا 30000 هكتار مساحت زير پوشش گلخانه بوده كه از اين مقدار حدود 12% مختص به كشت هايدروپونيك مي باشد و مساحت گلخانه هاي هايدروپونيك اسپانيا از 1000هكتار در سال 1987 به 4000هكتار در سال 2001 رسيده است كه پرليت و ماسه و پشم شيشه عمده ترين بسترهاي كشت مي باشند. دركانادا مساحت زيركشت هايدروپونيك از 100 هكتار درسال 1987 به 2000هكتار در سال 2001 ميلادي رسيده است. از بين بسترهاي كشت بيش از57% از پشم شيشه در سطح جهاني استفاده مي گردد.كاربرد سيستمهاي كشت در NFT و كشت در مواد دانه بندي در برخي كشورها آغاز شده و با اهميت شمرده مي شود.